វិចារណកថា! ភពផែនដីកាន់តែក្តៅ គំនរសំណល់កាន់តែច្រើន៖ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការចំណាយដែលលាក់កំបាំងនៃសំណល់អេឡិចត្រូនិក
ភ្នំពេញ៖ នៅក្នុងកិច្ចពិភាក្សាសកលអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ ការយកចិត្តទុកដាក់ជាច្រើនជារឿយៗផ្តោតទៅលើឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល ការកាប់បំផ្លាញព្រៃឈើ និងការបញ្ចេញឧស្ម័នពីវិស័យដឹកជញ្ជូន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ បញ្ហាប្រឈមមួយទៀតដែលបន្ទាន់ស្មើគ្នា ប៉ុន្តែមិនសូវត្រូវបានគេមើលឃើញ គឺកំពុងរីករាលដាលយ៉ាងស្ងៀមស្ងាត់នៅចន្លោះប្រសព្វនៃបច្ចេកវិទ្យា និងកាកសំណល់៖ នោះគឺកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិក (e-waste)។
នៅពេលដែលពិភពលោកកំពុងធ្វើបរិវត្តកម្មឌីជីថលក្នុងល្បឿនលឿនដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក ការកើនឡើងនៃគ្រឿងអេឡិចត្រូនិកដែលត្រូវបានបោះបង់ចោល កំពុងរួមចំណែកដល់ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុផង និងរងផលប៉ះពាល់កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុនេះវិញផង។
បច្ចុប្បន្ន កាកសំណល់អេឡិចត្រូនិក គឺជាចរន្តសំណល់មួយក្នុងចំណោមចរន្តសំណល់ដែលកើនឡើងលឿនបំផុតនៅលើសកលលោក។ ទូរស័ព្ទវៃឆ្លាត កុំព្យូទ័រ គ្រឿងបរិក្ខារប្រើប្រាស់ និងថ្ម ត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរថ្មីក្នុងអត្រាកាន់តែលឿន ដែលជំរុញដោយវដ្តនៃការបង្កើតថ្មី និងតម្រូវការរបស់អ្នកប្រើប្រាស់។
ឧបករណ៍ដែលបោះបង់ចោលនីមួយៗសុទ្ធតែបង្កប់នូវដានកាបូន (Carbon footprint) ចាប់តាំងពីការទាញយកវត្ថុធាតុដើម និងការផលិត រហូតដល់ការដឹកជញ្ជូន និងការបោះចោល។ នៅពេលដែលផលិតផលទាំងនេះមិនត្រូវបានគ្រប់គ្រងឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ពួកវានឹងបញ្ចេញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ និងសារធាតុពុល ដែលធ្វើឱ្យការបំផ្លិចបំផ្លាញបរិស្ថានកាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរ។
ទំនាក់ទំនងរវាងកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិក និងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ មានដំណើរការពីរទិសដៅ៖
• ទីមួយ ការផលិតឧបករណ៍អេឡិចត្រូនិក គឺជាដំណើរការដែលប្រើប្រាស់ថាមពលខ្លាំង និងជារឿយៗពឹងផ្អែកលើឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល។ ការជីកយករ៉ែកម្រ ការចម្រាញ់លោហៈ និងការផលិតគ្រឿងបង្គំ បានបង្កើតឱ្យមានការបញ្ចេញឧស្ម័នយ៉ាងច្រើន។ នៅពេលដែលឧបករណ៍ត្រូវបានបោះបង់ចោលមុនកាលកំណត់ ជំនួសឱ្យការប្រើប្រាស់ឡើងវិញ ឬការកែច្នៃ នោះការចំណាយកាបូនសម្រាប់ការផលិតគ្រឿងថ្មីមកជំនួសនឹងកាន់តែខ្ពស់។
• ទីពីរ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុខ្លួនឯងកំពុងធ្វើឱ្យបញ្ហាកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិកកាន់តែអាក្រក់ទៅៗ។ ព្រឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុខ្លាំងក្លា ដូចជាទឹកជំនន់ ព្យុះ និងរលកកម្ដៅ បានបំផ្លាញហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ រួមទាំងឧបករណ៍អគ្គិសនី និងអេឡិចត្រូនិកផងដែរ។ គ្រឿងអេឡិចត្រូនិកទាំងស្តុកអាចត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញក្នុងគ្រោះមហន្តរាយតែមួយលើក ហើយប្រែក្លាយទៅជាសំណល់យ៉ាងឆាប់រហ័ស។ ការកើនឡើងនៃសីតុណ្ហភាពក៏ជួយកាត់បន្ថយអាយុកាលរបស់គ្រឿងអេឡិចត្រូនិកផងដែរ ជាពិសេសគឺ «ថ្ម» ដែលនាំឱ្យអត្រានៃការផ្លាស់ប្តូរថ្មី និងការបង្កើតសំណល់មានការកើនឡើង។
ការបោះចោលកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិកមិនបានត្រឹមត្រូវ កាន់តែបង្កើនហានិភ័យអាកាសធាតុ។ នៅតំបន់ជាច្រើនក្នុងពិភពលោក ការអនុវត្តការកែច្នៃក្រៅប្រព័ន្ធ រួមមានការដុតក្នុងទីវាល ឬការរុះរើដោយគ្មានបច្ចេកទេសត្រឹមត្រូវ។
វិធីសាស្ត្រទាំងនេះមិនត្រឹមតែបញ្ចេញសារធាតុបំពុលដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដូចជា សំណ បារត និងឌីអុកស៊ីត (Dioxins) ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបញ្ចេញឧស្ម័ន ដែលធ្វើឱ្យភពផែនដីឡើងកម្ដៅផងដែរ។ ទីលានចាក់សំណល់ដែលមានកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិក អាចបញ្ចេញឧស្ម័នមេតាន និងបំពុលដី និងទឹក ដែលបំផ្លាញដល់ប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ីដែលដើរតួជាកន្លែងស្រូបយកកាបូនតាមធម្មជាតិ។
ទិដ្ឋភាពដែលពាក់ព័ន្ធនឹងមនុស្សក៏គួរឱ្យព្រួយបារម្ភដូចគ្នា។ កម្មករក្រៅប្រព័ន្ធ ដែលជារឿយៗស្ថិតក្នុងចំណោមក្រុមប្រជាជនដែលងាយរងគ្រោះបំផុត ត្រូវប្រឈមនឹងលក្ខខណ្ឌការងារដ៏គ្រោះថ្នាក់ នៅពេលពួកគេទាញយកវត្ថុធាតុមានតម្លៃពីឧបករណ៍ដែលគេបោះបង់ចោល។ ជីវភាពរបស់ពួកគេពឹងផ្អែកលើប្រព័ន្ធមួយដែលបំផ្លាញបរិស្ថាន និងខ្វះយុត្តិធម៌សង្គម។
កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងជាសកលក្នុងការត្រួតពិនិត្យសំណល់គ្រោះថ្នាក់ ដូចជាអនុសញ្ញាបាសែល (Basel Convention) បានព្យាយាមគ្រប់គ្រងការដឹកជញ្ជូនសំណល់អេឡិចត្រូនិកឆ្លងដែន។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ចន្លោះប្រហោងនៃការអនុវត្តច្បាប់នៅតែមាន ហើយការជួញដូរខុសច្បាប់នៅតែបន្តរុញច្រានបន្ទុកនេះទៅកាន់ប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។ បើគ្មានកិច្ចសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិឱ្យបានខ្លាំងក្លាជាងនេះទេ បណ្តាប្រទេសនៅអឌ្ឍគោលខាងត្បូង (Global South) ប្រឈមនឹងការក្លាយជាទីលានចាក់សំរាមសម្រាប់យុគសម័យឌីជីថល។
ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ នៅក្នុងបញ្ហាប្រឈមនេះក៏មានឱកាសខ្លះដែរ។ កាកសំណល់អេឡិចត្រូនិកមានវត្ថុធាតុមានតម្លៃដូចជា មាស ស្ពាន់ និងធាតុដីកម្រ អាចត្រូវបានប្រមូលយកមកប្រើប្រាស់ឡើងវិញ ដែលជួយកាត់បន្ថយតម្រូវការសម្រាប់ការជីកយករ៉ែថ្មី និងកាត់បន្ថយការបញ្ចេញឧស្ម័ន។ វិធីសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចវិលជុំ (Circular economy) ដែលរចនាផលិតផលឱ្យមានភាពជាប់ធន់ អាចជួសជុលបាន និងអាចកែច្នៃបាន នឹងជួយកាត់បន្ថយទាំងសំណល់ និងស្នាមជើងកាបូនបានយ៉ាងច្រើន។
ដើម្បីសម្រេចបាននូវចំណុចនេះ ការផ្លាស់ប្តូរជាប្រព័ន្ធគឺជារឿងចាំបាច់៖
• ក្រុមហ៊ុនផលិត ត្រូវទទួលខុសត្រូវកាន់តែខ្ពស់ចំពោះវដ្តជីវិតនៃផលិតផលរបស់ខ្លួន តាមរយៈការពង្រឹងការទទួលខុសត្រូវរបស់អ្នកផលិត (EPR) និងស្តង់ដាររចនាដែលគិតគូរពីបរិស្ថាន
• រដ្ឋាភិបាល ត្រូវពង្រឹងបទប្បញ្ញត្តិ វិនិយោគលើប្រព័ន្ធកែច្នៃក្នុងប្រព័ន្ធ និងគាំទ្រដល់ការច្នៃប្រឌិតក្នុងការប្រមូលយកវត្ថុធាតុដើមឡើងវិញ
• អ្នកប្រើប្រាស់ ក៏មានតួនាទីសំខាន់ផងដែរ តាមរយៈការពន្យារអាយុកាលប្រើប្រាស់ឧបករណ៍ និងជ្រើសរើសជម្រើសដែលមាននិរន្តរភាព។
ប្រសព្វរវាងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិក បានគូសបញ្ជាក់ពីការពិតដ៏ទូលំទូលាយមួយថា៖ បញ្ហាប្រឈមផ្នែកបរិស្ថានមានការផ្សារភ្ជាប់គ្នាទៅវិញទៅមក។ ការដោះស្រាយបញ្ហាមួយដោយមិនគិតគូរពីបញ្ហាមួយទៀត នឹងនាំឱ្យមានហានិភ័យនៃការរុញច្រានបន្ទុក ជាជាងការដោះស្រាយបញ្ហាឱ្យចំឫសគល់។
នៅពេលដែលពិភពលោកបន្តទទួលយកការផ្លាស់ប្តូរឌីជីថល យើងក៏ត្រូវតែប្រឈមមុខនឹងតម្លៃបរិស្ថានដែលកើតចេញពីវឌ្ឍនភាពនោះផងដែរ។ ការគ្រប់គ្រងកាកសំណល់អេឡិចត្រូនិកដោយការទទួលខុសត្រូវ មិនមែនត្រឹមតែជារឿងកាត់បន្ថយការបំពុលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាការតម្រឹមសេដ្ឋកិច្ចឌីជីថលឱ្យស្របទៅនឹងគោលដៅនៃអនាគតដែលមាននិរន្តរភាព និងភាពធន់នឹងអាកាសធាតុ។
ក្នុងយុទ្ធនាការប្រឆាំងនឹងការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ សូម្បីតែឧបករណ៍ដែលយើងបោះបង់ចោល ក៏មានតួនាទីសំខាន់ដែលត្រូវដើរផងដែរ៕
