១. តើអ្វីទៅជា PM2.5?
ភាគល្អិតនិចល ដែលគេហៅថា PM2.5 គឺជាភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់ដែលមានអង្កត់ផ្ចិតតូចជាង ឬស្មើ 2.5 មីក្រូម៉ែត្រ ដែលតូចជាងសក់មនុស្សប្រហែល 30 ដង។ ដោយសារតែវាតូចខ្លាំង ភាគល្អិតទាំងនេះអាចចូលជ្រៅទៅក្នុងសួត ហើយសូម្បីតែចូលទៅក្នុងសរសៃឈាម បង្កគ្រោះថ្នាក់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់សុខភាពមនុស្ស និងបរិស្ថាន។ ការយល់ដឹងអំពីប្រភពនៃ PM2.5 គឺជាចំណុចសំខាន់សម្រាប់ការរៀបចំគោលនយោបាយ និងសកម្មភាពដើម្បីកាត់បន្ថយការបំពុលខ្យល់។
សមាសធាតុគីមីដែលបង្កប់នៅក្នុង PM2.5 រួមមាន៖
• សារធាតុសរីរាង្គពុល (Toxic Organics): ដូចជា Polycyclic Aromatic Hydrocarbons (PAHs) និង Dioxins (ឌីអុកស៊ីន) ដែលកើតចេញពីការដុតសំរាម និងប្លាស្ទិក។ សារធាតុទាំងនេះបង្កឱ្យកើតជំងឺមហារីក
• លោហៈធ្ងន់ (Heavy Metals): រួមមាន សំណ (Lead), បារត (Mercury), កាត់មីញ៉ូម (Cadmium) និង អាសេនិច (Arsenic) ដែលភាយចេញពីផ្សែងរោងចក្រ និងការដុតឥន្ធនៈផូស៊ីល
• សមាសធាតុអាស៊ីត និងអំបិល: ដូចជា Sulfates (ស៊ុលហ្វាត) និង Nitrates (នីត្រាត) ដែលកើតពីប្រតិកម្មគីមីរវាងផ្សែងឡាន និងរោងចក្រក្នុងបរិយាកាស។
២.ប្រភពចម្បង និងទិន្នន័យផលប៉ះពាល់
– វិស័យដឹកជញ្ជូន៖ យានយន្តដែលប្រើប្រាស់ម៉ាស៊ីនឌីសែល និងសាំង បញ្ចេញភាគល្អិតល្អិតតាមបំពង់ផ្សែង។ ការកកស្ទះចរាចរណ៍ យានយន្តចាស់ៗ គុណភាពឥន្ធនៈទាប និងបទបញ្ជាបញ្ចេញឧស្ម័នមិនតឹងរ៉ឹង ធ្វើឲ្យកម្រិត PM2.5 កើនឡើងខ្លាំងនៅតំបន់ទីក្រុង។ លើសពីនេះ ការពាក់ព័ន្ធនៃសំបកកង់ និងហ្វ្រាំងក៏បង្កើតភាគល្អិតផងដែរ ធ្វើឲ្យផ្លូវធំៗក្លាយជាប្រភពបំពុលថេរ។ សារធាតុគីមីដែលបញ្ចេញរួមមាន Nitrogen Oxides (NOx ) ដែលបង្កឱ្យមានការរលាកសួតខ្លាំងក្លា
– សកម្មភាពឧស្សាហកម្ម៖ រោងចក្រ ស្ថានីយ៍ថាមពល រោងឥដ្ឋ រោងស៊ីម៉ង់ត៍ និងឧស្សាហកម្មកែច្នៃលោហៈ បញ្ចេញ PM2.5 ច្រើនតាមរយៈការដុតថ្មកាបូន ប្រេង និងឥន្ធនៈផ្សេងៗ។ នៅតំបន់ជាច្រើន បច្ចេកវិទ្យាចាស់ និងប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យបំពុលមិនមានប្រសិទ្ធភាព បង្កឲ្យភាគល្អិតរាលដាលទៅកាន់សហគមន៍ជុំវិញ។ សារធាតុគីមីដែលបញ្ចេញរួមមាន Sulfur Dioxide (SO2) ដែលអាចបង្កឱ្យកើតអាឡែស៊ី និងហឺត
– ការដុតសំរាម និងសំណល់ដោយចំហរ៖ រួមមានការដុតសំរាមគ្រួសារ សំណល់កសិកម្ម ប្លាស្ទិក និងជីវម៉ាស ឬការដុតព្រៃ។ ការដុតបែបនេះបញ្ចេញភាគល្អិតពុលរួមជាមួយសារធាតុគីមីគ្រោះថ្នាក់ ដូចជា ឌីអុកស៊ីន និងលោហៈធ្ងន់ ដែលជាញឹកញាប់កើតឡើងជិតតំបន់លំនៅឋាន និងបង្កហានិភ័យសុខភាពខ្ពស់ ជាពិសេសចំពោះកុមារ និងមនុស្សចាស់
– ការប្រើប្រាស់ថាមពលក្នុងគ្រួសារ ពិសេសនៅតំបន់ជនបទ និងគ្រួសារដែលមានប្រាក់ចំណូលទាប។ ការចម្អិនអាហារ និងកំដៅដោយប្រើឥន្ធនៈ អុស ឬថ្មកាបូន និងសំណល់ដំណាំ បង្កើត PM2.5 ខ្ពស់ទាំងក្នុងផ្ទះ និងក្រៅផ្ទះ។ ការខ្វះប្រព័ន្ធបរិច្ឆេទខ្យល់ល្អ ធ្វើឲ្យមនុស្សប៉ះពាល់កាន់តែខ្លាំង និងធ្វើឲ្យការបំពុលខ្យល់ក្នុងគ្រួសារក្លាយជាហានិភ័យសុខភាពធំបំផុតមួយនៅលើពិភពលោក
– ប្រភពធម្មជាតិ៖ ទោះបីសកម្មភាពមនុស្សជាញឹកញាប់ធ្វើឲ្យផលប៉ះពាល់របស់វាកាន់តែធ្ងន់។ អគ្គិភ័យព្រៃឈើ ព្យុះធូលី និងការផ្ទុះភ្នំភ្លើង បញ្ចេញភាគល្អិតល្អិតចូលទៅក្នុងបរិយាកាស។ ការប្រែប្រួលអាកាសធាតុបានបង្កើនភាពញឹកញាប់ និងភាពខ្លាំងនៃអគ្គីភ័យព្រៃឈើនៅតំបន់ជាច្រើន បម្លែងបញ្ហាតាមរដូវឲ្យក្លាយជាបញ្ហារយៈពេលវែង
– ប្រតិកម្មគីមីក្នុងអាកាស៖ ឧស្ម័នដូចជា ស៊ុលហ្វ័រឌីអុកស៊ីត អុកស៊ីតអាសូត និងអាម៉ូន្យាក់ ដែលបញ្ចេញពីយានយន្ត កសិកម្ម និងឧស្សាហកម្ម អាចប្រតិកម្មគ្នានៅក្នុងខ្យល់ ដើម្បីបង្កើតភាគល្អិតល្អិតថ្មីៗ។ នេះមានន័យថា PM2.5 មិនត្រឹមតែបញ្ចេញដោយផ្ទាល់ទេ ប៉ុន្តែអាចកើតឡើងឆ្ងាយពីប្រភពដើមផងដែរ ដែលធ្វើឲ្យការគ្រប់គ្រងកាន់តែស្មុគស្មាញ។
ទិន្នន័យគួរឱ្យកត់សម្គាល់៖
• យោងតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ការបំពុលខ្យល់បណ្តាលឱ្យមនុស្សប្រហែល ៧ លាននាក់ ស្លាប់មុនអាយុជារៀងរាល់ឆ្នាំ។
• ភាគល្អិតនិចល PM2.5 ដែលមានអង្កត់ផ្ចិត ≤2.5µm អាចជ្រាបចូលទៅក្នុងអាល់វីអូលសួត (Alveoli) និងចូលទៅក្នុងចរន្តឈាមដោយផ្ទាល់។
សរុបមក ភាគល្អិតនិចល PM2.5 មានប្រភពពីវិស័យដឹកជញ្ជូន ឧស្សាហកម្ម ការដុតបើកចំហ ការប្រើប្រាស់ថាមពលក្នុងគ្រួសារ ប្រភពធម្មជាតិ និងប្រតិកម្មគីមីក្នុងបរិយាកាស។ ទោះបីមានប្រភពខ្លះជាធម្មជាតិក៏ដោយ ការបំពុលភាគច្រើនបណ្តាលមកពីសកម្មភាពមនុស្ស ហើយអាចកាត់បន្ថយបាន។ ការកាត់បន្ថយភាគល្អិតនិចល PM2.5 ត្រូវការថាមពលស្អាត ច្បាប់តឹងរ៉ឹង ការគ្រប់គ្រងសំរាមប្រសើរ ការដឹកជញ្ជូនប្រកបដោយចីរភាព និងការយល់ដឹងជាសាធារណៈ។ ការដោះស្រាយប្រភពទាំងនេះមិនត្រឹមតែជាកាតព្វកិច្ចបរិស្ថានទេ ប៉ុន្តែជាការវិនិយោគសំខាន់ក្នុងសុខភាពសាធារណៈ និងគុណភាពជីវិត៕
